آموزش در گرداب آزمون ها / نگاهی به تناقض‌های ارزشیابی، آزمون ‌محوری و فشار تحصیلی در نظام آموزشی ایران

احمدعلی فرجیان پور؛ مدیرعامل مؤسسه فرهنگی آموزشی غیردولتی آینده‌سازان سروش دانایی در یادداشتی که در اختیار آفتاب کارون قرار داد نوشت؛

آیا هدف آموزش، پرورش انسان است یا تولید رتبه؟ این پرسشی است که امروز میلیون‌ها دانش‌آموز، والدین و معلمان ایرانی، آگاهانه یا ناآگاهانه، هر روز با آن روبرو هستند.

سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ یکی از دشوارترین سال‌های آموزشی کشور بود. بخش قابل توجهی از آموزش، به دلیل شرایط جنگی، به صورت مجازی برگزار شد؛ آن هم در شرایطی که کیفیت اینترنت، قطعی‌های مکرر، نبود امکانات آموزشی برابر و کاهش تعامل میان معلم و دانش‌آموز، فرصت یادگیری مؤثر را از بسیاری از دانش‌آموزان گرفت. بسیاری از معلمان با تمام توان خود تلاش کردند، اما هیچ معلم دلسوزی نمی‌تواند انکار کند که آموزش مجازی، آن هم با این کیفیت، نتوانست جای آموزش حضوری را بگیرد.

با وجود این واقعیت آشکار، انتظار می‌رفت نظام آموزشی در شیوه ارزشیابی نیز واقع‌بینانه عمل کند. اما آزمون‌های نهایی پایه‌های یازدهم و دوازدهم نه‌تنها حضوری برگزار شدند، بلکه از نگاه بسیاری از دانش‌آموزان، معلمان و خانواده‌ها، سطح دشواری آن‌ها با کیفیت آموزش ارائه‌شده تناسب نداشت. نتیجه، افزایش اضطراب، فشار روانی و نگرانی گسترده در میان نوجوانانی بود که پیش از آن نیز ماه‌ها با ناامنی، نگرانی و اختلال در روند تحصیل روبه‌رو بودند.

اما مشکل آموزش در ایران، تنها به یک سال یا یک آزمون محدود نمی‌شود؛ مسئله، ساختاری است.

از پایه اول تا ششم دبستان، دانش‌آموز با نظام ارزشیابی کیفی توصیفی رشد می‌کند. به او گفته می‌شود که یادگیری مهم‌تر از نمره است، رقابت هدف نیست و هر کودک مسیر رشد ویژه خود را دارد. اما ناگهان در پایان پایه ششم، همان کودک وارد یکی از سخت‌ترین رقابت‌های تحصیلی کشور می‌شود؛ آزمونی که سرنوشت او را با چند ساعت تست‌زنی می‌سنجد.

این تناقض آشکار، سال‌هاست که هزاران خانواده را به سوی کلاس‌های تست، کتاب‌های کمک‌آموزشی، آزمون‌های آزمایشی و فشارهای روانی و مالی سوق داده است. آیا این همان فلسفه آموزش ابتدایی است که سال‌ها از آن سخن گفته می‌شود؟

از سوی دیگر، آیا اساساً جداسازی دانش‌آموزان با عنوان «تیزهوشان» تصمیم درستی است؟

هوش، مفهومی پیچیده و چندبعدی است. خلاقیت، هنر، مهارت حل مسئله، هوش هیجانی، مسئولیت‌پذیری، توانایی کار گروهی و صدها استعداد دیگر را نمی‌توان با یک آزمون چهارگزینه‌ای اندازه گرفت.

ناخواسته این پیام را منتقل می‌کنیم که ارزش انسان‌ها با نتیجه یک آزمون سنجیده می‌شود. این نگاه، نه‌تنها علمی نیست، بلکه آثار روانی و اجتماعی عمیقی بر کودکان بر جای می‌گذارد.

در دوره متوسطه نیز شرایط بهتر نیست. دانش‌آموزان میان امتحانات نهایی، کنکور، کتاب‌های حجیم، تکالیف سنگین، کلاس‌های متعدد و رقابت بی‌پایان گرفتار شده‌اند. بسیاری از نوجوانان فرصت تجربه هنر، ورزش، پژوهش، مهارت‌های زندگی، گفت‌وگو، تفکر انتقادی و حتی استراحت را از دست داده‌اند. مدرسه، به جای آنکه محل شکوفایی استعدادها باشد، برای بسیاری به کارخانه‌ای برای تولید نمره و رتبه تبدیل شده است.

در این میان، سلامت روان دانش‌آموزان کمتر از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است. اضطراب امتحان، فرسودگی تحصیلی، کاهش انگیزه، احساس ناکامی و ترس از شکست، دیگر استثنا نیست؛ بلکه برای بسیاری از دانش‌آموزان به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است.

پرسش اساسی اینجاست: آیا نظام آموزشی برای دانش‌آموزان طراحی شده است یا دانش‌آموزان باید خود را با هر تصمیم نظام آموزشی تطبیق دهند؟

اگر هدف، تربیت نسلی آگاه، خلاق، سالم و توانمند است، باید در بسیاری از سیاست‌ها بازنگری شود؛ از شیوه ارزشیابی و طراحی آزمون‌ها گرفته تا نحوه شناسایی استعدادها، کاهش فشارهای روانی، تقویت آموزش مهارت‌های زندگی، افزایش اختیارات مدارس و توجه واقعی به عدالت آموزشی.

هیچ کشوری با فرسوده کردن کودکان و نوجوانان خود توسعه پیدا نکرده است. سرمایه واقعی هر جامعه، نه ساختمان‌های مدارس، بلکه آرامش، انگیزه و توان یادگیری دانش‌آموزان آن است.

شاید امروز بیش از هر زمان دیگری لازم باشد مسئولان آموزش و پرورش، به جای سنجیدن دانش‌آموزان، عملکرد نظام آموزشی را مورد ارزیابی قرار دهند؛ زیرا اگر مدرسه نتواند امنیت روانی، عدالت آموزشی و امید به آینده را فراهم کند، حتی بالاترین آمار قبولی نیز نشانه موفقیت نخواهد بود.

اصلاح آموزش، یک انتخاب نیست؛ ضرورتی برای آینده ایران است.

مدیرعامل مؤسسه فرهنگی آموزشی غیردولتی آینده‌سازان سروش دانایی – احمدعلی فرجیان پور