روش‌های مقابله با اضطراب کنکور

به گزارش آفتاب کارون به نقل از ایسنا، دکتر ناصر بهروزی عضو هیات علمی گروه روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: کنکور به خودی‌خود یک عامل بیماری‌زا نیست بلکه یک آزمون مهم طبیعی است که می‌تواند مقداری نگرانی و برانگیختگی ایجاد کند و حتی این میزان متعارف از استرس، دانش‌آموز را برای مطالعه و عملکرد بهتر آماده کند.

وی افزود: مشکل زمانی آغاز می‌شود که فشار روانی از حد طبیعی فراتر برود و فرد احساس کند نتیجه کنکور تعیین‌کننده ارزش، هویت و آینده اوست.

تاثیر کوتاه مدت و بلند مدت کنکور بر سلامت روان

این روانشناس ادامه داد: در کوتاه‌مدت، فشار شدید کنکور می‌تواند با اضطراب، تحریک‌پذیری، اختلال خواب، کاهش تمرکز، خستگی ذهنی، نشخوار فکری، کاهش انگیزه، تغییر اشتها و علائم جسمانی مانند تپش قلب، تعریق و تنش عضلانی همراه شود. در چنین شرایطی بخشی از ظرفیت ذهنی فرد به جای یادگیری و حل مساله، صرف نگرانی درباره نتیجه می‌شود.

وی اضافه کرد: در بلندمدت، اگر این فشار شدید و مزمن باشد و فرد نتواند آن را مدیریت کند، ممکن است زمینه‌ساز فرسودگی تحصیلی، کاهش عزت‌نفس، احساس ناکارآمدی، اجتناب از موقعیت‌های ارزیابی، کاهش انگیزه تحصیلی و در برخی افراد تشدید مشکلات اضطرابی یا افسردگی شود.

تفاوت نگرانی با اضطراب ناتوان‌کننده 

بهروزی افزود: بین استرس طبیعی و اضطراب ناتوان‌کننده تفاوت وجود دارد. داشتن مقداری نگرانی قبل از یک آزمون مهم، طبیعی است و حتی می‌تواند موجب افزایش آمادگی و توجه شود اما وقتی اضطراب شدت زیادی پیدا می‌کند، نه تنها عملکرد تحصیلی بلکه سلامت روان فرد را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

وی در ادامه بیان کرد: در صورت ایجاد اضطراب ناتوان‌کننده، یک چرخه معیوب ایجاد می‌شود؛ اضطراب، خستگی مطالعه مضطربانه، احساس عقب‌ماندگی، کاهش تمرکز و در نتیجه اضطراب بیشتر مراحل این چرخه هستند.

اضطراب کنکور چگونه رخ می‌دهد؟ 

عضو هیات علمی گروه روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز ادامه داد: علت اضطراب کنکور معمولا یک عامل منفرد نیست بلکه حاصل تعامل ویژگی‌های فردی، خانواده، مدرسه و فضای اجتماعی است. اهمیت دادن بیش از حد به نتیجه، کمال‌گرایی، فشار خانواده، مقایسه اجتماعی و ابهام درباره آینده از مواردی هستند که موجب بروز اضطراب در دانش‌آموزان کنکوری می‌شوند.

علائم فیزیکی و ذهنی اضطراب کنکور

بهروزی گفت: اضطراب فقط یک حالت ذهنی نیست و می‌تواند در بدن، افکار و رفتار فرد دیده شود. دانش آموزی که اضطراب کنکور دارد ممکن است دچار تپش قلب، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، سردرد، دل‌درد یا مشکلات گوارشی، احساس خستگی، تغییر اشتها، احساس تنگی نفس و بی‌قراری اختلال خواب شود.

وی افزود: اضطراب کنکور می‌تواند تاثیر زیادی بر مسائل شناختی دانش‌آموزان بگذارد. دانش‌آموز ممکن است دائم به نتیجه کنکور فکر کند، نتواند ذهن خود را از کنکور جدا کند، فاجعه‌سازی کند، دائم خودش را با دیگران مقایسه کند، از آینده بترسد، تصور کند با یک شکست، آینده‌اش نابود خواهد شد و تمرکز خود را از دست بدهد. یکی از افکار بسیار مهم این است که دانش‌آموز با خود بگوید «اگر امسال قبول نشوم، زندگی من تمام شده است»؛ این، نمونه‌ای از فاجعه‌سازی و تفکر همه یا هیچ است.

راهکارهای مقابله با اضطراب کنکور 

عضو هیات علمی گروه روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز بیان کرد: مقابله با اضطراب کنکور فقط به معنای «بیشتر درس خواندن» نیست. باید همزمان ذهن، بدن، رفتار و محیط فرد مدیریت شود. دانش‌آموز باید هدف داشته باشد، اما تک‌مسیره نباشد، خود را از نتیجه کنکور جدا کند، افکار فاجعه‌ساز را شناسایی کند، برنامه مطالعه واقع‌بینانه داشته باشد، خواب و استراحت را قربانی مطالعه نکند و مصرف شبکه‌های اجتماعی را کنترل کند.

بهروزی ادامه داد: والدین نباید نتیجه کنکور را به معیار ارزشمندی فرزندشان تبدیل کنند. جملاتی مانند «همه روی تو حساب کرده‌اند» یا «ما برای تو خیلی هزینه کرده‌ایم» ممکن است از نظر والدین بیان محبت یا انتظار باشند اما برای دانش‌آموز پیام «اگر قبول نشوم، خانواده‌ام را ناامید کرده‌ام» را به همراه دارد.

وی اضافه کرد: این جمله‌های مخرب و استرس‌زا بهتر است با جملاتی مانند «امروز چه کمکی می‌توانم به تو بکنم؟» یا «ما تلاش تو را می‌بینیم و نتیجه هرچه باشد، قرار نیست ارزش تو برای ما تغییر کند» جایگزین شوند.

چه زمانی مراجعه به روانشناس ضروری است؟

عضو هیات علمی گروه روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: اگر اضطراب به حدی برسد که زندگی روزمره و عملکرد دانش‌آموز را مختل کند، نباید آن را صرفاً با جمله «همه کنکوری‌ها استرس دارند» نادیده گرفت. اگر دانش‌آموز دچار اختلال شدید خواب، حملات اضطرابی، اجتناب از مطالعه یا آزمون، افت شدید عملکرد، گریه‌های مکرر، ناامیدی یا اختلال جدی در فعالیت‌های روزمره شود، ارزیابی تخصصی می‌تواند ضروری باشد.

بهروزی بیان کرد: مداخله‌های روان‌شناختی نیز می‌توانند برای کاهش اضطراب آزمون و بهبود عملکرد مفید باشند؛ یک مرور و فراتحلیل از کارآزمایی‌های تصادفی‌شده، اثر مداخله‌های مختلف را بر اضطراب آزمون و عملکرد تحصیلی بررسی کرده است.

وی در ادامه افزود: کنکور یک آزمون مهم است اما نباید به ابزار سنجش ارزشمندی انسان تبدیل شود. دانش‌آموز باید برای رسیدن به بهترین نتیجه تلاش کند اما بداند که یک رتبه، یک رشته یا یک دانشگاه تمام آینده او را تعیین نمی‌کند. خانواده‌ها نیز به جای افزایش فشار، باید امنیت روانی ایجاد کنند.

این روانشناس گفت: هدف، حذف کامل استرس نیست؛ هدف این است که استرس در حدی باقی بماند که به آمادگی و عملکرد کمک کند، نه اینکه سلامت روان و آینده دانش‌آموز را تحت تأثیر قرار دهد.