جستاری در بابِ تجلیِ معنا؛ تأملی در پیوندِ هستی‌شناختیِ حج و قربان / دکتر مهناز ابراهیمی؛ پژوهشگر و مدرس، مشاور انجمن تخصصی فقه و حقوق سازمان بسیج حقوقدانان

در آستانه‌ی ایامِ پرفیضِ قربان، که زمین با نوای “لبیک” پیوند می‌خورد و جان‌ها در جستجویِ تجلیِ عشقِ الهی، خود را به آتشِ ایثار می‌سپارند؛ فرارسیدنِ عید سعید قربان و ایامِ حج را به همه‌ی جستجوگرانِ حقیقت و تپندگانِ قلب‌های عاشق، تبریک و تهنیت عرض می‌کنیم. باشد که این ایام، دریچه‌ای گشوده باشد برای گذار از خویشتنِ محدود به سویِ کمالِ بی‌کران.»

«تجلیِ «تَجَرُّد» و بازسازیِ ساختار اخلاقی؛ تحلیلِ هستی‌شناختی و جامعه‌شناختیِ حج و قربان» ‌ حج و عید قربان، در منظومه فکری اسلام، فراتر از سلسله‌مراتبِ مناسکِ عبادی، دو ابزارِ بنیادین برای «بازسازیِ وجودیِ انسان» و «اصلاحِ ساختارِ اخلاقیِ جامعه» هستند. اگر حج را یک «سفرِ هستی‌شناختی» برای گذار از خودِ محدود به سوی حقیقت بدانیم، عید قربان نقطه اوجِ این گذار، یعنی مرحله‌ی «تَجَرُّد» (رهایی از تعلقات) است.

‌ ۱. از تزکیه‌ی وجودی تا کمالِ اخلاقی (نگاه هستی‌شناختی): در عمقِ فلسفه حج، هدف، خروج از «خودِ مادی» و ورود به قلمرو «بی‌خودگی در حضور حق» است. در این میان، مفهوم «قربان» نه یک عملِ فیزیکی، بلکه یک «پارادایمِ اخلاقی» است. روایتِ ابراهیم (ع)، بازنماییِ دقیقِ فرآیندِ گذار از «عشقِ مادی به متعلقات» به «عشقِ متعالی به خالق» است. این یعنی قربانی کردنِ آنچه که انسان در مرتبه نفس، به آن وابسته است (از فرزند گرفته تا مال و جاه)، زیربنایِ اخلاقِ «ایثار» و «تسلیم» است. از این منظر، حاجی با انجام مناسک، در پیِ تحققِ «تزکیه‌ی نفس» است تا با زدودنِ زنگارِ تعلقات، به مقامِ «انسانِ کامل» که در سیره پیامبران (ص) تجلی یافته، نزدیک شود.

‌ ۲. از برابریِ وجودی تا عدالتِ اجتماعی (نگاه جامعه‌شناختی): این تحولِ درونی، لزوماً در انزوا باقی نمی‌ماند، بلکه به یک «فعلِ اجتماعی» بدل می‌شود. حج با ایجادِ یک «فضایِ هم‌سنگی» از طریقِ لباسِ احرام، «ارستوگراییِ طبقاتی» و تمایزهای نژادی و اقتصادی را در هم می‌شکند. این تجربه، برابریِ بنیادینِ انسان‌ها را در برابرِ قدرتِ مطلق الهی اثبات می‌کند و زیربنایِ اخلاقِ «عدالت‌محور» را در جامعه بنا می‌نهد. ‌همزمان، عید قربان با فعال‌سازیِ مکانیسمِ «مواسات» (همدلی و مشارکت)، مرزهای طبقاتی را از طریقِ توزیعِ عادلانه و ایثارِ مال، کمرنگ می‌کند. در واقع، قربانی کردن در اینجا، نمادی از شکستنِ «مرکزیّتِ خود» است تا جایگزینِ آن، روحیه «اخوت و برادری» قرار گیرد. پیوندِ میان حج و قربان، پیوندِ میان «تزکیه‌ی فردی» و «اصلاحِ نظام اجتماعی» است. حج و قربان به ما می‌آموزند که اخلاق، نه یک مفهومِ انتزاعی و صِرف، بلکه عملی «توزیعی» و «ایثاری» است. هدف نهایی این دو رویداد، تبدیلِ «احرامِ موقت» (پاکیِ ظاهری) به «سیره و اخلاقِ پایدار» (پاکیِ درونی) است؛ تا انسان پس از بازگشت از سفرِ حج، نه تنها با خود، بلکه با ساختارِ جامعه نیز در پیوندِ اخلاقی و عادلانه‌ای قرار گیرد.